NUMBERS ARE PEOPLE COCK-UP BEFORE CONSPIRACY • CITE PRIMARY SOURCES OR GO HOME


Sunday, 9 February 2025

A FEW WORDS ON GREECE'S NEW DIASPORA

This post is a translation of this original Greek post.



The other day, thanks to a friend’s post on Bluesky, I read that government-friendly Greek media outlets have been claiming that 350,000 of the 600,000 Greeks who emigrated during the crisis had returned as of 2023 (the latest available update). And indeed, there are articles from the summer of ’24—like this one, this one, and this one—all saying more or less the same thing, some prompted by, others parroting, the Greek finance minister’s statements at a BrainReGain event.

To be fair, the government is right to want returnees—though coming back isn’t necessarily the best option for everyone. The data source they cite is also legitimate and was referenced in BrainReGain’s study. But let’s talk numbers, because even at this relatively decent level of statistical practice, misinterpretations are all too easy.

Before diving in, I’d like to thank my friends @mperedim and @sotigeo for pointing out errors in my initial calculations on Bluesky. I decided to write a full blog post —I hate erasing posts, but I also wanted a neat and correct analysis somewhere.


How Do We Know How Many People Enter and Exit the Country Each Year?

National statistics aren’t state secrets. They’re publicly available online, paid for by Greek taxpayers, who therefore have every right to use them. That’s why those of us who can should explain where the numbers we hear actually come from.

We get data on departures and arrivals from ELSTAT. To be officially recorded as having 'departed' or 'arrived,' a person must intend to stay in the destination country for at least 12 months.

  • Estimated annual departures can be found [here].

  • Estimated annual arrivals can be found [here].

For pre-2008 data, unfortunately, there are no easily accessible migration figures by nationality, and even today, age-specific data exists only for total flows, not broken down by nationality. This data gap exists because migration statistics are governed by a 2007 European regulation (826/2007).


Have 350,000 of 600,000 Emigrants Really Returned?

Reading the articles I linked above, one might get the impression that Greece—or at least its government—has set a target of bringing back as many as possible from a cohort of 600,000 Greeks and that, by 2023, it was already at 58% of this goal.

Not quite. There is no such target, and those numbers, taken at face value, don’t mean much. The reason? A significant portion of recorded ‘migration’ flows isn’t actual migration. The statistics include nearly all Greek students studying abroad, as well as certain expats, sailors, and others. Many of these flows are cyclical—people leaving and returning after a few years in what is clearly a temporary arrangement. That’s why it’s crucial to track net flows and, when gross flows are considered, to filter out the predictable ones as much as possible.

In summary, here’s what the statistics tell us:

  • Blue columns represent flows of Greek citizens, while purple ones represent non-Greeks.

  • Dark-colored columns indicate outflows (people leaving Greece), while light-colored ones show inflows (people arriving in Greece).

  • Outflows are negative (hence shown below the axis).

  • The left axis corresponds to bar values—e.g., in 2013, just over 50,000 Greek citizens left, along with about as many non-Greeks.

  • Lines indicate net migration (the difference between inflows and outflows). When more people leave than arrive, net migration is negative.

  • The right axis corresponds to line values.

  • ‘Greeks’ means citizens of Greece only—a Greek-Cypriot without Greek citizenship, for example, is in the purple, not blue, bars.

If we assume these numbers are reliable, then in 2022, Greece was on the verge of seeing more Greek returnees than departures for the first time in over a decade. Between 2010 and 2022, the net population loss was 250,000 Greeks and 181,000 people overall. So yes, roughly 600,000 Greeks ‘left’ and around 350,000 ‘returned.’ That’s the figure you saw in the celebratory news pieces I referenced earlier.

But how many of those 600,000 who left and 350,000 who returned fall into the predictable cycles we mentioned? Let’s look at students or, at the very least, the age groups typically affected by educational migration. The data suggests a seven-year migration-and-return cycle, though these figures don’t track specific individuals.

More importantly, every year, between 15,000 and 25,000 people—likely students—leave and then return. Looking at total inflows and outflows for the 20-29 age group in 2008 and multiplying by 12 years, we get 180,000 to 300,000 highly predictable departures and returns.


If this estimate holds, the actual numbers of both long-term emigrants and returnees could be much lower—reducing the 600,000 to 300,000–420,000 and the 350,000 to 50,000–170,000. The net migration figure remains unchanged, but if you want a percentage, the return rate now stands at 17% to 40%.


Conclusions

So, has the Greek brain drain reversed? We don’t know. We lack data for 2023 and 2024. In 2022, if we trust the published figures, the exodus had only just halted. A middle-ground estimate suggests about a third of true emigrants might have returned. Perhaps net migration has turned positive since then—if so, it will take a cumulative net inflow of 250,000 (equal to the previous net loss) to fully reverse the crisis-era migration wave. How long will that take? We can only speculate. If you’re up for that, let’s dive in.

In good years like 2008, the net inflow of Greeks was about 8,000. At that rate, reversing the migration wave would take 30 years. On the other hand, people who emigrated under economic duress and at a mature age might return more readily than those who left young and without urgent need—so a strong initial return trend wouldn’t be surprising. However, 2022 was already a decade past the crisis onset. Many who once hoped to return ‘when things got better’ likely never got the chance. If they built relationships or families abroad, they’re probably not coming back—I know this firsthand.


Are the Data Reliable?

Longtime readers might be surprised that I’ve twice suggested Greek migration stats might be unreliable. You know I have great respect for national statistical agencies and detest how casually conspiracy theorists slander them. But I’m afraid this time around, it just doesn't look good.

We need to look under the hood at how these numbers are actually produced. I’ll admit, I had no idea—and what I learned wasn’t encouraging.

ELSTAT provides two methodological reports: one for data up to 2014 and another for data up to 2023. In short, here’s what I gathered from reading these:



Some Migration Flows Are Objectively Measured

For every census year (2011, 2021, 2031, etc.), the migration inflows from the previous year appear to be calculated based on census data—the census asks each participant whether they arrived in the country in the past 12 months.

For any other year, only specific inflows are counted based on administrative records—namely, asylum seekers and beneficiaries of other forms of protection.

All other flows, however, are estimated using a model that, I must admit, shocks me with how simplistic it is.

Total migration inflows are calculated as a fixed function of the previous year's inflows and GDP growth from the previous year. I’ll include the formula below. From this explanation, I can’t figure out how they assign migrants to age groups and nationalities.

Total migration outflows are estimated in an even stranger way—as a fixed function of the migration inflows from Greece recorded by Germany’s statistical office. Migrants are then assigned to age groups and gender based on extrapolations from the most recent census data. What’s odd is that this methodology is actually worse than the one used before 2014—if nothing else, because the old methodology relied on data from multiple countries. But it seems as though the 'German' model won out because it provides reasonably good approximations of real figures without requiring much by way of primary data.


Side note: On Eurostat’s database, Germany only reports migration numbers from Greece for a handful of years. That doesn’t make much sense.

We’ll discuss the results of all these calculations—but having seen the above, I don’t know how much sense they make. If migration is an important issue for the government, then a major methodological overhaul is needed. The UK went through a similar mess, which is still haunting the much-revered Office for National Statistics.

The above also explains why Eurostat’s migration data is always so outdated—by definition, ELSTAT can’t publish outflow numbers until it gets data from its German colleagues at Destatis. The only exception is census years—but even then, it takes two years for the data to be fully analyzed.


Why Does ELSTAT Publish Such Unreliable Data?

An important thing to note is that ELSTAT’s migration calculations were never designed to answer the question of how many Greeks left or returned each year. They were designed to improve estimates of the total population in the years between censuses.

A population census gives us an accurate count of the country’s population, but its cost is enormous, so it can’t be conducted annually. Instead, it happens every ten years in Greece, as it does across Europe. In the meantime, the government and public utilities need population estimates to plan services and allocate resources properly—the education ministry needs to know how many children exist, the health ministry needs data on the elderly and birth rates, and the electricity grid needs to anticipate demand in different regions.

For these kinds of uses, even relatively large errors can be tolerated as long as you’re in the right ballpark and capturing trends correctly. But when you’re the national statistics office, your official statistics can’t be that fuzzy—sooner or later, someone will use them in ways you didn’t anticipate, and the errors will have much bigger consequences. Which is exactly what happened here.

To be completely fair, though, ELSTAT doesn’t publish the data you saw above in the exact form I presented it. They submit it to Eurostat as part of the documentation for annual population estimates. Eurostat, in turn, makes it public because, in many other countries, these figures come from higher-quality surveys or administrative records—so there’s no reason to keep them hidden.


Notes on the Age Distribution of Migration Flows

You can see the age distribution of outflows here and inflows here. Since I can’t separate by nationality, the chart is influenced by multiple factors—for example, the war in Syria. That’s why, in 2016, the largest net migration flow was infants under five, as well as young people aged 15–24.



Saturday, 8 February 2025

ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΥΡΜΠΕΤΙ

** Η ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΘΗΚΕ 28/02/26 ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ 2024**

Διάβαζα τις προάλλες, χάρη σε κάποια ανάρτηση φίλου στο πλουσκάι, ότι μέσα φιλικά προς την κυβέρνηση γράφουν πως έχουν επιστρέψει (ως το 2023 που είναι και η πιο πρόσφατη ενημέρωση) 350.000 από τους 600.000 Έλληνες που ξενιτεύτηκαν εν μέσω της κρίσης (σσ - αναφέρομαι στο Φλεβάρη του 2025 όταν γράφτηκε η πρώτη έκδοση της ανάρτησης). Κι όντως υπάρχουν άρθρα από το καλοκαίρι του 24, όπως τούτο εδώ, αυτό ή αυτό, τα οποία πάνω-κάτω έγραψαν αυτά ακριβώς, άλλα παίρνοντας αφορμή κι άλλα παίρνοντας γραμμή από τις δηλώσεις του υπουργού οικονομικών σε εκδήλωση του οργανισμού BrainReGain. 

Για να είμαι δίκαιος - καλά κάνει η κυβέρνηση και θέλει να επιστρέψουν όσοι έφυγαν, μολονότι η επιστροφή δεν είναι η καλύτερη λύση για όλους. Σωστή είναι και η πηγή που αναφέρει το υπουργείο και την οποία παρέθεσαν στη μελέτη τους εκεί στη BrainReGain. Θέλω όμως να μιλήσουμε και για τα νούμερα, γιατί ακόμη και σε αυτό το σχετικά καλό επίπεδο πρακτικής εύκολα γίνονται παρερμηνείες.

Πρωτού μπούμε στην ουσία να ευχαριστήσω τους φίλους @mperedim και @sotigeo που μού επεσήμαναν λάθη στους πρώτους μου υπολογισμούς στο πλουσκάι - αποφάσισα να γράψω μια πλήρη ανάρτηση στο ιστολόγιο γιατί δεν μου αρέσει μεν να σβήνω τουη,  ήθελα δε να υπάρχει κάπου νοικοκυρεμένη και η σωστή ανάλυση.  

=============

Πώς μπορώ να μάθω πόσοι μπαίνουν ή βγαίνουν ετησίως από τη χώρα; Πώς μπορώ να βρω πόσοι Έλληνες ζουν σε άλλες χώρες;

Οι εθνικές στατιστικές δεν είναι μυστικά του κράτους. Είναι αναρτημένες στο διαδίκτυο. Αν είναι ελληνικές, ο Έλληνας πολίτης τις έχει πληρώσει - δικαιούται να μπορεί να τις χρησιμοποιεί, και γι αυτό είναι ανάγκη να τού εξηγούμε, όσοι μπορούμε, από πού προέρχονται τα νούμερα που ακούει. 

Στοιχεία για αναχωρήσεις και αφίξεις έχουμε από την Ελστατ μέσω της Eurostat. Για να καταχωρηθεί κάποιος ότι 'ανεχώρησε΄ ή ότι 'αφίχθη' πρέπει να έχει σκοπό να μείνει στη χώρα-δέκτη τουλάχιστο 12 μήνες

  • Πόσοι υπολογίζεται ότι φεύγουν κάθε χρόνο μπορείτε να το δείτε εδώ 
  • Πόσοι υπολογίζεται ότι εισέρχονται μπορείτε να το δείτε εδώ

Για πριν το 2008 δυστυχώς δεν έχουμε εύκολα προσβάσιμα στοιχεία για τη μετανάστευση ανά υπηκοότητα, και στοιχεία ανά ηλικία έχουμε ακόμη και τώρα μόνο για το σύνολο των ροών και όχι ανά υπηκοότητα. Ο λόγος για την έλλειψη παλαιότερων λεπτομερών στοιχείων είναι ότι η συλλογή στοιχείων από την οποία προέρχονται τα στοιχεία διέπεται από έναν Ευρωπαϊκό Κανονισμό του 2007 (826/2007). 

Αυτά για τις ροές του πληθυσμού. Τα αποθέματα πληθυσμού μπορείτε να τα βρείτε αλλού. 

  • Η πιο χρήσιμη πηγή στην περίπτωση της ΕΕ είναι αυτή η χρονοσειρά της έρευνας εργατικού δυναμικού, με στοιχεία για τους πληθυσμούς Ελλήνων πολιτών που ζουν στα μέλη της Ε.Ε, ανά ηλικία και επίπεδο εκπαίδευσης. Μέχρι το 2019, η σειρά αυτή περιλαμβάνει και τη Βρετανία και τις χώρες-μέλη της EFTA, πράγμα πολύ χρήσιμο για τους υπολογισμούς μας. Από την ίδια σελίδα μπορείτε να βρείτε και τα νούμερα για τη σημερινή σύνθεση της ΕΕ. Την πηγή αυτή μού την επεσήμανε ο @corvusleucus και τον ευχαριστώ πολύ. Από το 2010 ως το 2019, η καθαρή εκροή προς την ΕΕ ήταν 115.000, εκ των οποίων 70.000 ήταν πτυχιούχοι. Σημειώστε πάντως ότι η ΕΕΔ όσο καλή πηγή κι αν είναι βασίζεται στην απογραφή για τη δειγματοληψία της, οπότε όσα χρόνια περνούν από την απογραφή, τόσο λιγότερο αξιόπιστα γίνονται τα νούμερα της ΕΕΔ.

  • Η Ελβετία, που τα στοιχεία της δεν συμπεριλαμβάνονται στα νούμερα της ΕΕ, υπολόγισε ότι 'κέρδισε' σε καθαρούς όρους περίπου 15.000 Έλληνες μεταξύ 2010 και 2024.
     
  • Για την Αμερική μπορούμε να συγκρίνουμε τον πληθυσμό των Ελλήνων από τη μια απογραφή ως την προηγούμενη σε επίπεδο κομητείας - μπορείτε να δείτε τα σχετικά στοιχεία εδώ. Κάτι που ίσως θα σάς ξαφνιάσει είναι ότι η Αμερική σε καθαρούς όρους έχασε Έλληνες την περίοδο 2008-2012 ως 2018-2022 - 18.000 για να είμαστε ακριβείς.

  • Ο Καναδάς δίνει κατανομές ανά εποχή άφιξης εδώ. - από τους περίπου 50.000 Έλληνες της απογραφής του 2021, μόνο οι 3.350 έφτασαν στον Καναδά από το 2011 και μετά.

  • Η Αυστραλία δίνει και αποθέματα και εισροές. Για τις εισροές ανά έτος δείτε εδώ και για τις εκροές εδώ (αν δεν βρίσκετε τους πίνακες δείτε εδώ) - η καθαρή εισροή από το 2010 ως το 2023/4 ήταν 5.750 και η μικτή 15.170. Αυτό διασταυρώνεται και εδώ γιατί από τους 92.000 ανθρώπους που ζούσαν στην Αυστραλία το 2021 και γεννήθηκαν στην Ελλάδα, μόνο 5.975 είχαν φτάσει από το 2011 και μερά. 

  • Η Τουρκία δίνει και αποθέματα και εισροές αλλά είναι δύσκολο να τις  συνθέσει κανείς γιατί τα προ 2016 στοιχεία δεν έχουν δημοσιευτεί. Π.χ ροές από 16 και εξής έχει εδώ και αποθέματα έχει εδώ. Φαίνεται ότι η Ελλάδα έχασε πολύ κόσμο προς Τουρκία το 2019 συγκεκριμένα και συνεχίζει να στέλνει περισσότερους υπηκόους στη Τουρκία από τον αριθμό των Ελλήνων. Από 2016-24 έχουμε μικτή εκροή 13.000 και περίπου 5.800 επιστροφές, δηλαδή 7.000 καθαρή εκροή προς Τουρκία ή κοντά 1.000 το χρόνο. Αυτό δεν είναι πολύ αλλά σκεφτείτε ότι στέλνουμε πιο πολλούς την Τουρκία παρά στον Καναδά και θα σάς βάλει σε σκέψεις.  

Έχουν επιστρέψει 350.000 από τους 600.000 ξενιτεμένους; 

Αν διαβάσει κανείς τις δημοσιεύσεις που παρέθεσα παραπάνω, μπορεί να μείνει με την εντύπωση ότι η Ελλάδα, ή τουλάχιστον η κυβέρνηση, έχει κάποιο στόχο να φέρει πίσω όσο περισσότερους γίνεται από μια κοόρτη 600.000 Ελλήνων - κι ότι είμασταν, το 2023 τουλάχιστο, στο 58% του στόχου. 

Δεν είναι ακριβώς έτσι - ούτε στόχος υπάρχει ούτε τα παραπάνω νούμερα έχουν πολύ νόημα από μόνα τους. Κι αυτό γιατί ένα μεγάλο μέρος των 'μεταναστευτικών' ροών που καταγράφουν οι στατιστικές δεν είναι πραγματική μετανάστευση.  Συμπεριλαμβάνουν όλους σχεδόν τους φοιτητές εξωτερικού καθώς και ορισμενους expats, ναυτικούς και άλλους. Υπάρχουν συνεχείς ροές εκατέρωθεν που, από την οπτική των ατόμων που μπαίνουν και βγαίνουν από τη χώρα, είναι σίγουρα προσωρινές και θα αντιστραφούν σε μερικά χρόνια. Κατά συνέπεια είναι σημαντικό να παρακολουθεί κανείς τις καθαρές ροές, και αν χρειάζεται να υπολογίσει μη καθαρές ροές να αγνοεί στο βαθμό που αυτό είναι δυνατό τις προβλέψιμες.

Περιληπτικά, ορίστε η εικόνα που δίνουν οι στατιστικές - τώρα και με στοιχεία για το 2024. 



Στο γράφημα, 

  • οι γαλάζιες/μπλε στήλες απεικονίζουν ροές Ελλήνων υπηκόων και οι μωβ ροές μη Ελλήνων υπηκόων. 
  • οι εκροές (άνθρωποι που φεύγουν από την Ελλάδα) είναι σκουρόχρωμες στήλες και οι εισροές (άνθρωποι που έρχονται στην Ελλάδα) είναι ανοιχτόχρωμες στήλες
  • οι εκροές είναι αρνητικές (γι αυτό τις παρουσιάζω κάτω από τον άξονα). 
  • τα νούμερα που αντιστοιχούν στις μπάρες μπορείτε να τα δείτε στον αριστερό άξονα - πχ το 2013 έφυγαν από την χώρα λίγο παραπάνω από 50,000 Έλληνες πολίτες και άλλοι τόσοι μη Έλληνες. 
  • Οι γραμμές επεικονίζουν καθαρές ροές - δηλαδή τη διαφορά μεταξύ εισροών και εκροών. Αν φεύγουν πιο πολλοί από ό,τι έρχονται στη χώρα, η καθαρή ροή είναι αρνητική. 
  • Τα νούμερα που αντιστοιχούν στις γραμμές μπορείτε να τα δείτε στο δεξιό άξονα.
  • Έλληνες είναι οι πολίτες της χώρας και μόνο - ένας Ελληνοκύπριος, π.χ. που δεν έχει την ιδιότητα του Έλληνα πολίτη είναι στις μωβ και όχι στις γαλάζιες/μπλε μπάρες. 

Αν λοιπόν δεχτούμε ότι τα νούμερα είναι αξιόπιστα, το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά που επέστρεψαν στην Ελλάδα περισσότεροι Έλληνες από ό,τι έφυγαν και η τάση συνεχίστηκε το 2024. Από το 2010 ως το 2024 η καθαρή απώλεια πληθυσμού ήταν 243.000 Έλληνες και 141.000 ανεξαρτήτως ιθαγένειας. Σε ακαθάριστους όρους, 716.000 περίπου Έλληνες 'έφυγαν' και 473.000 περίπου 'επέστρεψαν'. 

Πόσοι όμως από αυτούς τους 716.000 που έφυγαν και 473.000 που επέστρεψαν είναι προβλέψιμες ροές όπως τις περιγράψαμε παραπάνω; Ας δούμε πχ τους φοιτητές ή, τουλάχιστον, τις ηλικίες που συνήθως επηρεάζονται από την εκπαιδευτική μετανάστευση. Στο γράφημα παρακάτω φαίνεται σαν να υπάρχει ένας επταετής κύκλος μετανάστευσης και επιστροφής - αν και τα στοιχεία δεν ακολουθούν προσωπικά συγκεκριμένα άτομα. 

Πιο σημαντικό είναι ότι περίπου 15.000 (τις καλύτερες εποχές) με 25.000 άτομα φεύγουν κάθε χρόνο, μάλλον για σπουδές, και επιστρέφουν. Δείτε πχ πόσες είναι οι συνολικές εισροές και εκροές στις ηλικίες 20 με 29 το 2008. Πολλαπλασιάστε επί 14 χρόνια και έχετε 210.000 με 350.000 πολύ προβλέψιμες αναχωρήσεις και επιστροφές.  

Αν αυτός ο υπολογισμός είναι κοντά στη πραγματικότητα, τότε μπορεί να είναι πολύ λιγότεροι και οι ξενιτεμένοι και παλιννοστούντες - οι 716.000 γίνονται 366.000 ως 506.000 και οι 473.000 γίνονται από 123.000 ως 263.000.  Η καθαρή ροή παραμένει ίδια αλλά τώρα, αν θέλετε να το σκεφτείτε σε όρους ποσοστών, έχουν επιστρέψει ένα 33% ως 51%.


Συμπεράσματα

Έχει λοιπόν αντιστραφεί το brain drain μεταξύ των Ελλήνων; Δεν ξέρουμε. Δεν έχουμε στοιχεία του 2025, πόσο μάλλον του 2026. Το 2023 πάντως, αν δεχτούμε τα δημοσιευμένα στοιχεία, η έξοδος είχε πια αντιστραφεί και το 2024 η επιστροφή επιταχύνθηκε. Αν πάρουμε μια μέση εκτίμηση, περίπου το 42% των πραγματικά ξενιτεμένων είχε επιστρέψει. Θα χρειαστούν σωρευτικά 243.000 σε καθαρές ροές, όσες δηλαδή και η καθαρή απώλεια που προηγήθηκε, για να αντιστραφεί πλήρως το κύμα μετανάστευσης επί κρίσης. Για το πόσο καιρό θα πάρει αυτό, μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Αν δεν σας ενοχλεί αυτό, πάμε να δούμε τί είδους υποθέσεις.

Σε καλές χρονιές όπως το 2008, η καθαρή εισροή Ελλήνων ήταν περίπου 6.000. Με αυτό το ρυθμό, το κύμα μετανάστευσης Ελλήνων προς την Ελλάδα θα αντιστραφεί σε περίπου 40 χρόνια. Από την άλλη, η καθαρή ροή του 2024 ήταν σχεδόν 20.000 - με αυτό το ρυθμό το κύμα μετανάστευσης θα αντιστραφεί σε περίπου 12 χρόνια (το 2023 η ψαλίδα ήθελε περίπου 16-17 χρόνια για να κλείσει). 

Εδώ αξίζει να σκεφτούμε τις δυναμικές της μετανάστευσης: αυτός που μεταναστεύει σε κακές εποχές και σε ώριμη ηλικία επιστρέφει πολύ πιο εύκολα (υποθέτω) από ό,τι αυτός που έφυγε χωρίς μεγάλη ανάγκη και νεότερος - οπότε δεν είναι παράλογο να δει κανείς μια έντονη θετική ροή τα πρώτα χρόνια της ανάκαμψης. Από την άλλη το 2024 απέχει μια δεκαετία και κάτι από την αρχή της κρίσης. Πολλοί που ίσως θα ήθελαν να γυρίσουν 'μόλις φτάξουν τα πράγματα' μάλλον δεν είχαν την ευκαιρία. Αν έκαναν σχέσεις ή οικογένειες έξω, δύσκολα θα γυρίσουν τώρα πια - το ξέρω από πρώτο χέρι.


Είναι αξιόπιστα τα στοιχεία;

Όσοι με διαβάζετε χρόνια τώρα ίσως να παραξενεύεστε που, δύο φορές τώρα, άφησα να εννοηθεί ότι μπορεί τα στοιχεία περί μετανάστευσης να μην είναι αξιόπιστα. Θα ξέρετε ότι έχω μεγάλο σεβασμό για τις εθνικές στατιστικές υπηρεσίες και με ενοχλεί πολύ το πόσο αβασάνιστα τις κατηγορούν διάφοροι ανίδεοι για συνωμοσίες και άλλες ατασθαλίες. Φοβάμαι ότι αυτή τη φορά σας έχω κακά νέα. 

Πρώτον αξίζει να θυμηθούμε ότι τα νούμερα των ξενιτεμένων που δίνουν οι αρχές δεν συμφωνούν και πολύ με τα νούμερα που δίνουν οι χώρες - δέκτες. Μεταξύ ΕΕ, Αμερικής,  Καναδά και Αυστραλίας, με το ζόρι βγαίνουν 150.000 καθαροί ξενιτεμένοι, σίγουρα όχι 240.000.  

Δεύτερον, αναθεωρώντας το άρθρο το 2026, είδα τα νούμερα των προηγούμενων ετών να αλλάζουν αρκετά. Πιστεύω ότι ξέρω γιατί. Επιπλέον όμως νοιώθω ότι τα στοιχεία απλά δεν είναι αξιόπιστα. 

Πρέπει να μπούμε λίγο στην κοιλιά του κήτους και να δούμε πώς ακριβώς γίνονται οι υπολογισμοί. Ομολογώ ότι δεν είχα ιδέα και τα όσα έμαθα μελετώντας το θέμα δεν μού άφησαν καλή εντύπωση. 

Η Ελστάτ παραθέτει δύο μεθοδολογικές εκθέσεις, μία για τα στοιχεία ως το 2014 και μία για τα στοιχεία ως το 2023 (η οποία και παραμένει η πιο πρόσφατη). Περιληπτικά κατάλαβα τα εξής.

Κάποιες μεταναστευτικές ροές μετρώνται αντικειμενικά 

  • για κάθε χρονιά απογραφής (2011, 2021, 2031 κλπ) οι μεταναστευτικές εισροές της προηγούμενης χρονιάς φαίνεται να υπολογίζονται βάσει των στοιχείων της απογραφής - η απογραφή ρωτά κάθε συμμετέχοντα αν έφτασε στη χώρα τους τελευταίους 12 μήνες.
  • για κάθε άλλη χρονιά, συγκεκριμένες εισροές μόνο υπολογίζονται βάσει διοικητικών στοιχείων -  συγκεκριμένα οι αιτούμενοι ασύλου και δικαιούχοι άλλων ειδών προστασίας. 

 Όλες οι υπόλοιπες ροές, όμως, υπολογίζονται βάσει ενός μοντέλου που ομολογώ ότι με σοκάρει πόσο απλοϊκό είναι.  

  • Οι συνολικές μεταναστευτικές εισροές υπολογίζονται ως μια σταθερή συνάρτηση των εισροών της προηγούμενης χρονιάς και της αύξησης του ΑΕΠ την προηγούμενη χρονιά. Την παραθέτω παρακάτω. Δεν μπορώ να καταλάβω από αυτή την εξήγηση πώς καταλογίζονται σε ηλικιακές ομάδες και εθνικότητες.  Αυτό πάντως εξηγεί σε κάποιο βαθμό και το γιατί αλλάζουν τα νούμερα παλαιότερων ετών από χρονιά σε χρονιά - το ΑΕΠ αναθεωρείται. 


  • Οι συνολικές μεταναστευτικές εκροές υπολογίζονται ακόμη πιο παράξενα, ως μια σταθερή συνάρτηση των μεταναστευτικών εισροών από την Ελλάδα τις οποίες καταγράφει η Γερμανική στατιστική υπηρεσία (και μόνο!). Οι μεταναστεύσταντες έπειτα καταλογίζονται σε ηλικιακές ομάδες και φύλο με βάσει αναγωγές από τα στοιχεία της πιο πρόσφατης απογραφής. Το περίεργο είναι ότι η μεθοδολογία αυτή είναι υποδεέστερη από αυτή που χρησιμοποιήθηκε πριν το 2014, - αν μη τι άλλο, γιατί η παλιά μεθοδολογία βασίζεται σε στοιχεία περισσότερων χωρών. Φαίνεται όμως ότι το Γερμανικό, ας το πούμε, μοντέλο υπερίσχυσε γιατί δίνει αρκετά καλές προσεγγίσεις των πραγματικών στοιχείων χωρίς να χρειάζεται πολλά πρωτογενή στοιχεία.  

    Σημειωτέον - στη βάση δεδομένων της Eurostat η Γερμανία φαίνεται να δίνει μόνο για μερικές χρονιές νούμερα μεταναστών από Έλλάδα και όχι όλες. Δεν βγάζει πολύ νόημα.  


Θα μιλήσουμε για τα αποτελέσματα όλων αυτών των υπολογισμών - αλλά έχοντας δει τα παραπάνω δεν ξέρω πόσο νόημα έχει. Αν το ζήτημα της μετανάστευσης είναι σημαντικό για την κυβέρνηση, τότε  χρειάζεται μια μεγάλη μεθοδολογική αναθεώρηση. Η Μεγάλη Βρετανία πέρασε μια παρόμοια ιστορία που ακόμη ταλαιπωρεί το τιμημένο Office for National Statistics.    


Τα παραπάνω ελπίζω σας εξηγούν γιατί είναι τόσο παλιά τα στοιχεία που δίνει η Eurostat για τη μετανάστευση - εξ ορισμού η ελστατ δεν μπορεί να παράξει στοιχεία για τις εκροές προτού πάρει στοιχεία από τους Γερμανούς συναδέλφους του Destatis. μόνη εξαίρεση είναι η χρονιά της εκάστοτε απογραφής - η οποία όμως με τη σειρά της κάνει 2 χρόνια να αναλυθεί σε βάθος.


=============

Γιατί δημοσιεύει τόσο άκυρα στοιχεία η ελστατ; 


Αυτό που πρέπει να κατανοήσει κανείς είναι ότι οι υπολογισμοί της ελστατ για τη μετανάστευση δεν σχεδιάστηκαν για να απαντούν στο ερώτημα, πόσοι Έλληνες έφυγαν από την Ελλάδα ή επέστρεψαν στην χώρα κάθε χρονιά. Σχεδιάστηκαν για να βελτιώσουν τις εκτιμήσεις του συνολικού πληθυσμού της χώρας στα χρόνια μεταξύ απογραφών. 

Η απογραφή του πληθυσμού μάς δίνει με μεγάλη ακρίβεια τον πληθυσμό της χώρας, αλλά το κόστος της είναι τεράστιο κι άρα δεν μπορεί να διεξάγεται κάθε χρόνο. Αντ' αυτού διεξάγεται κάθε δέκα χρόνια τόσο στην Ελλάδα όσο και παντού αλλού στην Ευρώπη. Στο μεταξύ το κράτος και οι ΔΕΚΟ χρειάζονται υπολογισμούς για τον πληθυσμό ώστε να προγραμματίσουν την προσφορά υπηρεσιών και να κατανείμουν σωστά τους πόρους τους - το υπουργείο Παιδείας πρέπει να ξέρει πόσα παιδιά υπάρχουν, το Υγείας πρέπει να ξέρει πόσοι ηλικιωμένοι υπάρχουν και πόσες γεννήσεις συμβαίνουν ετησιώς, η ΔΕΗ πρέπει να ξέρει πόσο πρέπει να αντέχει το δίκτυο ανά περιοχή.  

Όταν κάνεις τέτοια χρήση των στατιστικών, ακόμη και σχετικά μεγάλα σφάλματα συγχωρούνται αρκεί να είσαι στη σωστή τάξη μεγέθους και να βλέπεις σωστά τις τάσεις. Όταν όμως είσαι η στατιστική υπηρεσία, οι επίσημες στατιστικές σου δεν μπορούν να έχουν είναι τόσο φλου γιατί αργά ή γρήγορα κάποιος θα τις χρησιμοποιήσει με τρόπους που ίσως δεν φανταζόσουν, και τα σφάλματα θα έχουν πολύ μεγαλύτερες επιπτώσεις - όπως και συνέβη εν προκειμένω.
 
Για να είμαστε ακόμη πιο δίκαιοι όμως, η ελστατ δεν δημοσιεύει τα στοιχεία που είδατε παραπάνω με τη μορφή που σάς τα παρέθεσα. Τα παραδίδει στη Eurostat, ως μέρος της τεκμηριώσης για τις ετήσιες εκτιμήσεις του πληθυσμού. Η Eurostat με τη σειρά της τα διαθέτει στο κοινό επειδή σε πολλές άλλες χώρες τα στοιχεία προέρχονται από πιο καλής ποιότητας έρευνες ή διοικητικά στοιχεία κι άρα δεν υπάρχει λόγος να τα καταχωνιάσει.   

=============


Σημειώσεις σχετικά με την ηλικιακή κατανομή των μεταναστευτικών ροών

Την ηλικιακή κατανομή των εκροών μπορείτε να τη δείτε εδώ, και των εισροών εδώ. Επειδή δεν μπορώ να διαχωρίσω ανά υπηκοότητα, το γράφημα επηρεάζεται από πολλές μεταβλητές - για παράδειγμα τον πόλεμο στη Συρία. Γι αυτό εξάλλου η μεγαλύτερη καθαρή ροή μετανάστευσης το 2016 ήταν αυτή των βρεφών κάτω των 5 ετών, καθώς και νέων ανάμεσα στις ηλικίες των 15 και 24.  





Thursday, 26 December 2024

ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΠΑΡΑΠΟΝΙΑΡΗΔΕΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ; ΜΕΡΟΣ 2ο: ΠΟΛΥ ΠΙΟ ΒΑΘΕΙΑ ΣΤΟ ΛΑΓΟΥΜΙ

Σε απάντηση στην πρόσφατή μου ανάρτηση σχετικά με την υποκειμενικότητα της φτώχειας στην Ελλάδα, έλαβα μια-δυο φορές την εξής ένσταση: 

'ωραία όλα αυτά αλλά η Ελλάδα έχει πολλές χιλιάδες πολίτες, ειδικά ελεύθερους επαγγελματίες και αυτοαπασχολούμενους κάθε είδους, που δηλώνουν συστηματικά τεχνητά χαμηλά εισοδήματα, ώστε να φοροδιαφεύγουν ανενόχλητοι. Άλλοι πάλι ζούν από τη γκρίζα οικονομία. Λογικό είναι να δηλώνουν 'φτωχοί' πολλοί, οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν είναι.'

Αυτό το επιχείρημα διαφέρει σημαντικά από το γενικότερο ισχυρισμό, ότι οι Έλληνες για λόγους πολιτικούς ή ιστορικούς/πολιτισμικούς, λένε ότι πεινάνε όταν στην πραγματικότητα ζουν καλά - τον οποίο εξέτασα σε βάθος στην προηγούμενη ανάρτηση. Κι αυτό γιατί υπαινίσσεται ότι και τα εισοδήματα που δηλώνουν σε έρευνες όπως η SILC οι Έλληνες είναι, στην τελική ανάλυση, ψευδή. Δεν λέμε δηλαδή μόνο ψέμματα στην εφορία όταν ρωτάει για το εισόδημά μας (αυτό είναι ήδη τεκμηριωμένο), λέμε ψέμματα και στις δημοσκοπήσεις όταν κάνουν το ίδιο. Και γιατί όχι εξάλλου; Δεν είναι παράλογο να φοβάται κανείς ότι ο υπάλληλος της ελστατ θα μαρτυρήσει στην εφορία τί εισόδημα δήλωσε στη έρευνα ώστε η εφορία να το αντιπαραβάλλει με το δηλωμένο εισόδημα στη φορολογική του δήλωση.** 

Ήθελα να συζητήσω, λοιπόν, το ενδεχόμενο να λένε ψέμματα στις έρευνες SILC οι Έλληνες και δη σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από ό,τι οι άλλοι Ευρωπαίοι. Αφενός γιατί η επιχειρηματολογία μου στο προηγούμενο άρθρο βασίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στη SILC- ειδικά τα όσα έγραψα περί της αγοραστικής αξίας ενός εισοδήματος στο όριο της φτώχειας. Αφετέρου επειδή όταν κάνουμε fact-checking δεν μπορούμε να διυλίζουμε τον κώνωπα των επιμέρους στατιστικών και να καταπίνουμε την κάμηλο των μεθοδολογικών προβλημάτων και έπειτα να λέμε 'μα φίλε δεν ήξερα!'. 

 Σε αυτή μας την προσπάθεια θα μας βοηθήσει μια πρόσφατη δημοσίευση της Eurostat που εξετάζει ακριβώς αυτό το ζήτημα - το κατά πόσο συνάδουν τα εισοδηματικά στοιχεία της SILC με τις εθνικές στατιστικές (πιο σωστά, με τους εθνικούς λογαριασμούς - το σύμπλεγμα από μετρήσεις από το οποίο εξάγουμε μεγέθη όπως το ΑΕΠ). Συγκρίνουν δηλαδή, σε εθνικό ή κλαδικό αλλά όχι ατομικό επίπεδο, τα εθνικά εισοδήματα που προκύπτουν αν σταθμίσει και αθροίσει κανείς όλες τις απαντήσεις στις έρευνες SILC με τα εθνικά εισοδήματα που καταγράφουν οι εθνικοί λογαριασμοί.   

Θα δείτε ότι έγραψα 'κατά πόσο συνάδουν' κι όχι κατά πόσο η μία επαληθεύει την άλλη. Οι εθνικοί λογαριασμοί βασίζονται σε πολλαπλές πηγές, πολλές εκ των οποίων είναι συλλογές διοικητικών στοιχείων κι όχι δημοσκοπικές έρευνες. Μπορεί να διαφωνούν με τη SILC όχι μόνο επειδή οι δημοσκοπικές έρευνες είναι υποδεέστερες μεθοδολογικά, αλλά και επειδή χρησιμοποιούν ίδιους ή παρόμοιους όρους για να περιγράψουν διαφορετικά μεγέθη (εν προκειμένω, διαφορετικά εισοδήματα).  

Όλα τα στοιχεία της δημοσίευσης που θα συζητήσουμε μπορείτε να τα κατεβάσετε από εδώ. Για να δούμε τι βρήκαν τα παιδιά εκεί στη Eurostat. 

Πρώτον - τα εισοδήματα της SILC διακυμαίνονται από χρόνο σε χρόνο προς την ίδια κατεύθυνση με τα εισοδήματα των νοικοκυριών όπως τα καταφράφουν οι εθνικοί λογαριασμοί. Η SILC δεν βγάζει λάθος προσήματα ως προς, για παράδειγμα, το ρυθμό ανάπτυξης του εισοδήματος των νοικοκυριών, ούτε παρουσιάζει τεράστιες αποκλίσεις από το ρυθμό αναπτυξης που καταγράφουν οι εθνικοί λογαριασμοί. Αυτό ισχύει και στην περιπτωση της Ελλάδας, και είναι σημαντικό εύρημα γιατί σε γενικές γραμμές το μέγεθος της γκρίζας οικονομίας δεν κινείται με τον ίδιο τρόπο που κινούνται οι δείκτες της επίσημης οικονομίας, μάλιστα συχνά κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση ή παραμένει σταθερό όταν η επίσημη οικονομία πέφτει κατακόρυφα.  Άρα είναι μεν δυνατό να καταλογίσει κανείς τις τυχόν αστοχίες της SILC στην αδήλωτη εργασία ή άλλες (ημι)παράνομες δραστηριότητες, όχι όμως περισσότερο από ότι θα καταλογίζαμε τις αστοχίες των εθνικών λογαριασμών, όπως πχ του ΑΕΠ.


Δεύτερον - η SILC μπορεί να παραβλέπει περίπου το μισό εισόδημα των Ελλήνων συνολικά (αν και όχι ανά ερωτώμενο). Τα εισοδήματα που δεν 'βλέπει' η SILC είναι εισοδήματα εταιριών και αυτοαπασχολούμενων - των μεν γιατί η SILC είναι έρευνα νοικοκυριών κι άρα αν τα νοικοκυριά δεν πάρουν τα κέρδη της επιχείρησης ως εισόδημα είναι λογικό να μην τα βλέπει - των δε, πολύ πιθανώς γιατί δεν τα δηλώνουν στις δημοσκοπήσεις όπως και δεν τα δηλώνουν στην εφορία. Οι εθνικοί λογαριασμοί δέχονται σημαντικές προσαρμογές ώστε να συμπεριληφθεί η γκρίζα οικονομία, και πρέπει να διασταυρωθούν με τους υπολογισμούς του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος, οπότε δεν είναι παράλογο να είναι ακριβέστεροι. 



  
Το γράφημα που πραγματικά μάς απασχολεί είναι το παρακάτω - οι Έλληνες συνολικά δηλώνουν μόνο το 54% του εισοδήματός τους στη SILC. 


Η δημοσίευση μάλιστα δίνει και τα ποσοστά επί των επιμέρους εισοδημάτων
  • το 84% των μισθών
  • το 95% των φόρων τους
  • το 78% των επιδομάτων
  • το 47% των εισοδημάτων των αυτο-απασχολούμενων
  • το 42% των εισοδημάτων από ακίνητα
Αν ισχύουν όλα αυτά τότε δεν είναι παράλογο να πούμε ότι το εισόδημα του Έλληνα στο όριο της φτώχειας έχει τελικά μικρότερη απόσταση από την αγοραστική δύναμη του Γερμανού που βρίσκεται στο όριο της φτώχειας. Γι' αυτό κάθησα και υπολόγισα τα εισοδήματα σε όρους PPS και μπορείτε να δείτε τα αποτελέσματα στον πίνακα παρακάτω. Το πιο τίμιο εισόδημα του Έλληνα είναι και πάλι πολύ μικρό, κάπου μεταξύ Λετονίας και Λιθουανίας. Επαναλαμβάνω ότι το βαθμό δήλωσης των εισοδημάτων μπορείτε να τα κατεβάσετε από εδώ και την αγοραστική δυναμη του εισοδήματος στο όριο της φτώχειας όπως το υπολογίζει η SILC μπορείτε να το βρείτε εδώ.  


Δέχομαι ότι η απόκρυψη εισοδήματος δεν μειώνει τα δηλωμένα εισοδήματα όλων το ίδιο κι άρα αλλάζει όλη την κατανομή, άρα επηρεάζει το πού μέσα στο εύρος των τιμών βρίσκεται ο διάμεσος. Δεν μπορώ να το ελέγξω εδώ - αλλά όπως βλέπετε δεν είναι τόσο εύκολο να παραβλέψουμε τη διαφορά των εισοδημάτων με το επιχείρημα ότι τάχα όλοι κρύβουν λεφτά. 

Μα, θα μού πείτε, οι εθνικοί λογαριασμοί όσες προσαρμογές κι αν κάνεις δεν πιάνουν τα πάντα, γι αυτό μιλάμε για γκρίζα οικονομία - τί νόημα έχει αυτή η σύγκριση; Μα γιατί ξέρουμε ότι η γκρίζα οικονομία εκτιμάται στο 21% περίπου της επίσημης στην Ελλάδα. Πάρτε λοιπόν τα παραπάνω νούμερα - προσθέστε 21%. Να σάς χαριστώ παραπάνω - υποθέστε ότι καμμία άλλη Ευρωπαϊκή οικονομία δεν έχει τέτοιο πρόβλημα. Βλέπετε ότι το όριο της φτώχειας στην Ελλάδα δύσκολα πάει στο ίδιο επίπεδο με αυτό της Κύπρου. Παραμένει πολύ χαμηλότερο, σε όρους αγοραστικής δύναμης, από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Όλα αυτά τα γράφω εν μέρει για να μην αφήνω υποψίες προχειρότητας - αλλά και για να δει ο αναγνώστης πόσο ευσυνείδητα προσπαθούν οι υπάλληλοι της Eurostat να καταλάβουν αν τα στοιχεία τους είναι αξιόπιστα. 

Μην ξεχνάτε, οι στατιστικές είναι πολύτιμο κοινωνικό αγαθό. Όταν τις απορρίπτουμε χωρίς δεύτερη σκέψη, ειδικά για πολιτικούς λόγους, κάνουμε κακό και στο ευρύ κοινό.  

** Η παραπάνω ένσταση εξηγεί γιατί οι υπάλληλοι της ελστατ υποχρεούνται να υπογράφουν αυτές τις δηλώσεις εμπιστευτικότητας για τις οποίες συφιλιάστηκαν κυριολεκτικά προ δεκαετίας τόσοι βουλευτές και ζητούσαν να απαγορευτούν ή να κριθούν παράνομες. Ακριβώς για να έχει λιγότερα κίνητρα ο πολίτης να τούς λέει ψέμματα. Κανείς δεν έχει ποτέ ζητήσει συγγνώμη γι αυτή την άθλια θεωρία συνομωσίας.

Sunday, 8 December 2024

ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΠΑΡΑΠΟΝΙΑΡΗΔΕΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ;

Επειδή δεν είμαι και τόσο έξυπνος, μπήκα στο Reddit τις προάλλες. Ένας χρήστης (που δεν θα τον κατονομάσω για να τον παρενοχλήσει κανείς) αναρωτιόταν γιατί κάθε Έλληνας με τον οποίο μιλάει έχει τόσο αρνητική ιδέα για την κατάσταση της οικονομίας, παρόλο που τα πράγματα δείχνουν να βελτιώνονται.

Ο χρήστης αυτός παρέπεμψε σε ένα άρθρο γραμμένο από τον Μιχάλη Αργυρού, πρόεδρο του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων της Ελλάδας – ενός φορέα που, υπενθυμίζω διορίζεται άμεσα από τον Υπουργό Οικονομικών. Εκεί, ο Αργυρού επικεντρώνεται σε μια πρόσφατη (Οκτ. 2024) δημοσίευση της Eurostat για την υποκειμενική φτώχεια και θέτει ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα:

Πώς γίνεται οι Έλληνες να αυτοαξιολογούνται ως «φτωχοί» τόσο πολύ πιο συχνά από ό,τι θα περίμενε κανείς βάσει των πιο "αντικειμενικών" δεικτών υλικής φτώχειας; Γιατί οι υποκειμενικές αντιλήψεις τους δεν αντικατοπτρίζουν τη βελτίωση στους δείκτες απασχόλησης και τους υπόλοιπους οικονομικούς δείκτες μετά την κρίση;

Θα μπορούσατε να τα αποδώσετε όλα αυτά σε πολιτικές σκοπιμότητες· και σίγουρα το άρθρο διαβάζεται κάπως σαν να προσπαθεί ο Αργυρού να εξοργίσει ορισμένα τμήματα του ελληνικού διαδικτύου, ειδικά όταν δηλώνει:

«Στην Ελλάδα, από κάθε 100 άτομα που δηλώνουν ότι είναι φτωχοί, μόνο οι 28 είναι πραγματικά φτωχοί.»

Μόνο που- υπάρχουν στοιχεία. Το 67% των Ελλήνων κατατάσσονται από τη Eurostat ως δηλώνοντες «υποκειμενική φτώχεια». Εντούτοις, λιγότεροι από το 19% είναι επισήμως κάτω από το όριο που υποδηλώνει κίνδυνο φτώχειας, όπως αυτό ορίζεται από τη Eurostat.

Και για να είμαστε σαφείς - η Ελλάδα ξεχωρίζει δραματικά από την υπόλοιπη Ευρώπη σε αυτό το θέμα: ο Αργυρού παραθέτει ένα σοκαριστικό γράφημα – όχι κατασκευασμένο από κάποιον φανατικό νεοδημοκράτη, αλλά βγαλμένο από την πρωτογενή δημοσίευση της Eurostat – το οποίο δείχνει πόσο μεγάλη είναι η απόκλιση μεταξύ της αυτοαξιολογούμενης φτώχειας και της «αντικειμενικής» φτώχειας σε διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες. Η Ελλάδα ξεχωρίζει τόσο πολύ που σχεδόν χρειάζεται δικό της άξονα στο διάγραμμα.


Και το χειρότερο; Τα δύο σύνολα δεδομένων είναι αξιόπιστα και πλήρως συγκρίσιμα – προέρχονται από την ίδια μελέτη, τη SILC (Statistics on Income and Living Conditions), την οποία οι έμπειροι αναγνώστες αυτού του blog τη γνωρίζουν ήδη ως μία από τις αγαπημένες μου πηγές δεδομένων. Η SILC είναι η πηγή όλων των ευρωπαϊκών στατιστικών για τη φτώχεια και μού έχει κάνει εντύπωση πόσο ανθεκτική είναι απέναντί στην αύξηση των επιπέδων μη ανταπόκρισης στις έρευνες σε όλη την Ευρώπη.

Δεν χρειάζεται να μοιράζεστε την θεσμική οπτική του Αργυρού ή να έχετε ιδιαίτερες συμπάθειες προς το κυβερνών κόμμα για να σας βάζουν σε υποψίες αυτά. Κι εμένα έτσι μού φάνηκε αρχικά – και το γεγονός ότι στις τάξεις αυτών που υπερεκτιμούν τη φτώχεια κυριαρχούν βαλκανικές χώρες φαίνεται να δείχνει μια κοινή πολιτιστική αφετηρία – μια 600ετή κληρονομιά που μας έχει καταντήσει να αντιμετωπίζουμε όλους τους κρατικούς θεσμούς ως αρπακτικούς και να τους αναγνωρίζουμε μόνο όταν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως όπλα εναντίον των αντιπάλων μας.

Έχει δίκιο λοιπόν ο Αργυρού όταν μιλά για μια συστηματική υπερ-εκτίμηση της φτώχειας;

Πιο συγκεκριμένα, έχει δίκιο όταν ισχυρίζεται ότι «Στην Ελλάδα, για κάθε 100 άτομα που δηλώνουν ότι είναι φτωχοί, μόνο οι 28 είναι πραγματικά φτωχοί»;

Για να δούμε τί πραγματικά ισχύει, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τί εννοεί η Eurostat με τους όρους «υποκειμενική φτώχεια» και «κίνδυνος φτώχειας», πόσο αντικειμενικός είναι ο τελευταίος όρος, και πώς η Eurostat χρησιμοποιεί τα δεδομένα για να τους υπολογίσει.

Υποκειμενική Φτώχεια

Ο όρος «υποκειμενική φτώχεια» δεν είναι εφεύρεση της Eurostat ή του Αργυρού – έχει μακρά ιστορία (δείτε π.χ. τούτο εδώ το κείμενο που μου έστειλε ο Cubiclogic). Η Eurostat τον χρησιμοποιεί για να περιγράψει συνοπτικά μια συγκεκριμένη μέτρηση που προκύπτει από την έρευνα SILC.

Μπορείτε να δείτε το ερωτηματολόγιο από το οποίο προκύπτει αυτό το μέτρο εδώ. Οι ακριβείς διατυπώσεις στα αγγλικά και στα ελληνικά είναι όπως τις βλέπετε παρακάτω: Αν δηλώσετε ότι «τα βγάζετε πέρα με δυσκολία» ή «με μεγάλη δυσκολία», τότε θεωρείστε «υποκειμενικά φτωχός». Αν δεν είστε πεπεισμένοι ότι έτσι το υπολογίζει η Eurostat, δείτε την εξήγησή τους εδώ και τα πραγματικά δεδομένα του C5 εδώ, και προσθέστε τις δύο απαντήσεις μόνοι σας.



Κατά τη γνώμη μου, εδώ έχουμε ένα μεθοδολογικό ζήτημα. Οι ελληνικές και αγγλικές διατυπώσεις του ερωτήματος δεν είναι ταυτόσημες. Αυτός ο κίνδυνος πάντα υπάρχει όταν αναλύουμε διεθνείς έρευνες, αλλά εδώ νομίζω ότι η απόκλιση είναι σημαντική. Η ελληνική έκδοση ρωτά κυριολεκτικά «πώς καλύπτετε τις συνήθεις ανάγκες του νοικοκυριού σας;». Δεν υπάρχει αρνητικά φορτισμένη λέξη. Η αγγλική έκδοση ρωτά πώς «τα βγάζετε πέρα» ('make ends meet'), το οποίο στα αγγλικά έχει αρνητική χροιά. Ο πήχυς βρίσκεται πιο ψηλά. 

Αν τα παραπάνω δεν σας πείθουν, μην ανησυχείτε. Τα συμπεράσματά μου δεν βασίζονται σε αυτήν την παρατήρηση.

Αντικειμενική ή «Πραγματική» Φτώχεια

Για να είμαστε δίκαιοι, κανείς δεν χρησιμοποιεί πραγματικά τον παραπάνω όρο. Ο Αργυρού διακρίνει τους «αυτοπροσδιοριζόμενους ως φτωχούς» από τους «πραγματικά» φτωχούς, αλλά όπως μπορείτε να δείτε εδώ, το δελτίο της Eurostat περιγράφει μόνο τον «κίνδυνο φτώχειας».

Συγκεκριμένα, ένα άτομο βρίσκεται «σε κίνδυνο φτώχειας» αν το εισόδημά του, μετά από φόρους και άλλες κρατήσεις (π.χ. εισφορές κοινωνικής ασφάλισης), μετά την είσπραξη κοινωνικών παροχών και προσαρμοσμένο για το μέγεθος του νοικοκυριού, είναι χαμηλότερο από το 60% του διάμεσου (όχι μέσου) εισοδήματος της χώρας. Αυτός είναι ένας τυποποιημένος ορισμός, που χρησιμοποιείται ευρέως διεθνώς, και στηρίζει πολλές ευρωπαϊκές πολιτικές και στατιστικά στοιχεία της Eurostat. Έχει, εννοείται, πολλά μειονεκτήματα.

Πόσο είναι το «όριο φτώχειας» σε ευρώ;

Δείτε το μόνοι σας:

  • Περίπου 12.600 ευρώ ετησίως για ένα ζευγάρι με δύο εξαρτώμενα παιδιά.
  • Περίπου 9.900 ευρώ ετησίως για ένα ζευγάρι χωρίς παιδιά.
  • Περίπου 6.000 ευρώ ετησίως για ένα άτομο χωρίς παιδιά.

Ελπίζω να μην είμαι ο μόνος που τα βλέπει αυτά και σκέφτεται – "φίλε αυτά είναι πολύ λίγα χρήματα!". 500 το μήνα για ένα άτομο μόνο του και περίπου 1,050 για ένα ζευγάρι με παιδιά. Προτού πληρώσεις νοίκι ή λογαριασμούς. Το 2023, το έτος δηλαδή στο οποίο αναφέρονται τα στοιχεία, αυτό σήμαινε να μην έχει κανείς καν τον κατώτατο μισθό ενός εργαζομένου πλήρους απασχόλησης. 

Στην πραγματικότητα, όταν συγκρίνετε το στατιστικό όριο φτώχειας της Ελλάδας με αυτά άλλων χωρών όχι σε ονομαστικά Ευρώ αλλά σε όρους αγοραστικής δύναμης, γίνεται σαφές ότι ένα άτομο στο όριο της φτώχειας στην Ελλάδα είναι, αφού ληφθεί υπόψη το κόστος ζωής, πολύ φτωχότερο από τους ομολόγους του στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Ο Γερμανός που βρίσκεται ακριβώς στο όριο της φτώχειας της χώρας του έχει περίπου τη διπλάσια αγοραστική δύναμη από ό,τι ο Έλληνας που βρίσκεται στο Ελληνικό όριο της φτώχειας. 


Για να τελειώνουμε πάντως με αυτό το θέμα - όπως σχολίασαν πολλοί φίλοι, το όριο της φτώχειας είναι 'αντικειμενικό' μόνο υπό την πολύ περιορισμένη έννοια ότι υπολογίζεται με τον ίδιο μαθηματικό τύπο σε κάθε χώρα. Ό,τι πολιτικής απόχρωσης κι αν είναι κανείς, μού φαίνεται πολύ κακόπιστο να ισχυρίζεται ότι όποιος βρίσκεται, πες, 10 με 20 τοις εκατό πάνω από το σκανδαλωδώς χαμηλό στατιστικό όριο της φτώχειας στην Ελλάδα δεν μπορεί να ζορίζεται να τα φέρει βόλτα.    

Μπορεί, τώρα, ο κάθε Αργυρού να πει, βέβαια, 'μα εγώ υπέθεσα ότι το όριο της φτώχειας θα ήταν κάπου πιο λογικά, πού να φανταστώ ότι υπάρχουν τέτοιες μεθοδολογικές παγίδες!'  Δεν έχει εντελώς άδικο. 

Το δικαίωμα όμως να διαμαρτύρεσαι έτσι, το κερδίζεις με το να κάθεσαι λίγο να ψάχνεις τα στοιχεία για τα οποία μιλάς, και να επιφυλάσσεσαι όπου δεν προλαβαίνεις να το κάνεις. Ο πήχυς, δε, ανεβαίνει ανάλογα με τα μέσα πού έχεις στη διάθεσή σου. Αν είσαι ο μέσος πολίτης και δεν το κάνεις αυτό, δεν θα πέσω προσωπικά να σε φάω. Αν είσαι ο Πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων και γράφεις και με κάπως προκλητική διάθεση, ε, δικαιούμαι ο κακομοίρης να υποθέσω ότι ξέρεις να κολυμπάς στη μεγάλη πισίνα χωρίς μπρατσάκια.

Με αυτά και μ' αυτά πάντως δεν έχουμε απαντήσει ευθέως στην πρόκληση του Αργυρού. Ας την αναδιατυπώσουμε ως εξής:

  • Πρώτον, το 60% των Ελλήνων που βρίσκονται πάνω από το όριο που υποδηλώνει κίνδυνο φτώχειας (ας τους λέμε 'οι από πάνω' για ευκολία) φέρονται ως υποκειμενικά φτωχοί. Γίνεται να ισχύει τέτοιο πράγμα;

  • Δεύτερον, το ποσοστό των Ελλήνων που λέν ότι τα βγάζουν δύσκολα πέρα οικονομικά (υποκειμενικά φτωχοί) είναι περίπου το ίδιο είτε μιλάμε για ανθρώπους με εισόδημα πάνω από όριο της φτώχειας είτε για ανθρώπους κάτω από το όριο (μολονότι αλλάζει το ποσοστό αυτών που ζορίζονται πολύ κι αυτών που ζορίζονται λιγότερο)

Εδώ ο Αργυρού δεν είναι και τόσο παράλογος (μολονότι οι παραπάνω διατυπώσεις, υπενθυμίζω, είναι δικές μου κι όχι δικές του). Κι αν δει κανείς πιο αντικειμενικούς δείκτες, προς στιγμήν φαίνεται να τον δικαιώνουν. Για παράδειγμα, οι 'από πάνω' Έλληνες δεν πεινάνε σε ποσοστά τύπου 60%, ούτε στα ίδια ποσοστά με τους 'από κάτω'ούτε πχ δυσκολεύονται το ίδιο όσο οι 'από κάτω' να ζεστάνουν το σπίτι τους. Αν δεν πεινάνε και δεν κρυώνουν, μήπως υπάρχει κάτι άλλο που κάνει τους 'από πάνω' να παραπονιούνται ότι τα φέρνουν πέρα με δυσκολία;

Το ζήτημα του χρέους και των καθυστερήσεων

Η απάντηση στο γιατί οι «από πάνω» Έλληνες φαίνεται να δυσκολεύονται τόσο πολύ έρχεται αβίαστα αν εξετάσουμε τα χρέη και τις καθυστερημένες πληρωμές.

Οι Έλληνες που βρίσκονται πάνω από το όριο φτώχειας είναι πολύ πιο πιθανό από τον αντίστοιχο πληθυσμό σε οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ευρώπης να έχουν ανεξόφλητους λογαριασμούς, απλήρωτα ενοίκια κ.λπ. Περίπου το 40% απ' αυτούς έχουν τέτοιες ανεξόφλητες υποχρεώσεις. Αν κοιτάξετε τη γραφική απεικόνιση, η Ελλάδα δείχνει μια τεράστια απόκλιση – την ίδια ακριβώς που είδαμε και στο γράφημα της υποκειμενικής φτώχειας. 

Αν αναλύσουμε τις κατηγορίες χρεών, οι «από πάνω» Έλληνες δηλώνουν:

  • Καθυστερημένες πληρωμές ενοικίων/στεγαστικών δανείων: 2,8 φορές πιο συχνά από το μέσο όρο της Ευρωζώνης.
  • Καθυστερημένες πληρωμές λογαριασμών κοινής ωφελείας: 4,9 φορές πιο συχνά από το μέσο όρο της Ευρωζώνης.
  • Καθυστερήσεις σε δόσεις καταναλωτικών δανείων ή αγορές με δόσεις: 6,9 φορές πιο συχνά από το μέσο όρο της Ευρωζώνης.

Οι οικογένειες με παιδιά είναι πολύ πιο πιθανό να καθυστερούν τους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας (σχεδόν 2 φορές περισσότερο από τα νοικοκυριά χωρίς παιδιά). Η εικόνα είναι ίδια ως προς τις καθυστερήσεις σε καταναλωτικά δάνεια, ενώ οι καθυστερήσεις σε ενοίκια ή στεγαστικά δάνεια επηρεάζονται λιγότερο από την ύπαρξη εξαρτώμενων ατόμων.

Αν θεωρήσουμε ότι κάποιος που λαμβάνει κάθε τόσο ειδοποιήσεις από τράπεζες ή εταιρείες κοινής ωφέλειας και δεν μπορεί να τις αποπληρώσει αμέσως, ε, λογικό είναι να δηλώσει ότι «τα βγάζει πέρα με δυσκολία», τότε το μυστήριο λύθηκε.

Για τους εισοδηματικά 'από πάνω' Έλληνες, οι καθυστερημένοι λογαριασμοί και τα καταναλωτικά δάνεια φαίνεται να συνεισφέρουν περισσότερο στην απόκλιση από την υπόλοιπη Ευρώπη από ό,τι τα στεγαστικά και τα ενοίκια. Αυτή η μερίδα του πληθυσμού πληρώνει μεν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για ανάγκες στέγασης από ότι οι αντίστοιχοι πληθυσμοί στην υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά ομολογουμένως δεν απέχουν τόσο πολύ από τις υπόλοιπες χώρες και όταν η Eurostat κοιτά συνολικά την οικονομική επιβάρυνση που σχετίζεται με τη στέγαση, το ποσοστό των 'πολύ επιβαρυμένων' στην Ελλάδα (πάντα μεταξύ των 'από πάνω' εισοδηματικά) δεν είναι σε καμμία περίπτωση το μεγαλύτερο στην Ευρώπη.  

Μη φεύγετε! Έχει κι άλλο!

Στο Bluesky, ο μακροχρόνιος φίλος του μπλογκ @mperedim παρατήρησε ότι η Ελλάδα είχε πάντα, ακόμα και στις καλύτερες εποχές, ένα πολύ υψηλό ποσοστό νοικοκυριών «πάνω από το όριο» που καθυστερούν πληρωμές κάθε είδους, κάτι εντελώς έξω από τα συνηθισμένα για άλλες χώρες της ΕΕ. Αυτό είναι αναμφισβήτητα αλήθεια.

Ο λόγος γι’ αυτό δεν είναι, προφανώς, η οικονομική κρίση του 2010 και εξής, αλλά μια θεμελιώδης στρέβλωση στην αγορά πίστωσης στην Ελλάδα. Λόγω της ανισομερούς ανάπτυξης των πρακτικών δανεισμού (και εισπράξεων), ένα σημαντικό μέρος των Ελλήνων χρησιμοποιεί τους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας και τους σπιτονοικοκυραίους ως πηγές πίστωσης, αντί για πιο επίσημους χρηματοπιστωτικούς φορείς. Οι φτωχοί το κάνουν επειδή αναγκάζονται, και οι πλούσιοι επειδή μπορούν. Αυτό αντικατοπτρίζεται επίσης (και το επισήμανε κι αυτό ο @mperedim) στις καθυστερημένες εμπορικές οφειλές, που είναι ένα χρόνιο πρόβλημα στην Ελλάδα.

Στην πραγματικότητα, από το 2014 και μετά, κάθε άλλη χώρα απομακρύνεται από αυτή την εξάρτηση, ενώ η Ελλάδα όχι. Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι μια πολύ μεγάλη συζήτηση, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, αλλά δεν μπορώ να την ολοκληρώσω εδώ. Αυτό που θα πω είναι ότι, αν μιλάμε για καθυστερήσεις ενοικίων και στεγαστικών δανείων, τα ελληνικά νοικοκυριά «πάνω από το όριο» δεν ξεχώριζαν από τους Ευρωπαίους ομολόγους τους μέχρι το 2009. Άρα, δεν πιστεύω ότι η αντιμετώπιση των ιδιοκτητών ως πιστωτών είναι κάτι πολιτισμικά εγγεγραμμένο – αν και ίσως έγινε έτσι μετά την κρίση.

Από την άλλη, οι λογαριασμοί κοινής ωφέλειας ήταν, απ' όσο μπορώ να δω, ανέκαθεν πηγή πίστωσης για τα 'από πάνω' νοικοκυριά, τα οποία με τη σειρά τους παρήγαγαν πάντοτε επισφαλή χρέη σε μεγάλο βαθμό συγκριτικά με άλλες χώρες, ακόμα και στις καλές εποχές. Το ίδιο περίπου ισχύει και για τους πάροχους καταναλωτικών δανείων.


Λοιπόν, να τι πιστεύω.

Πρώτον, οι Έλληνες που απαντούν στην έρευνα SILC δεν περιγράφουν τους εαυτούς τους ως «φτωχούς». Αυτό δεν αποτελεί επιλογή στο ερωτηματολόγιο.

Η Eurostat τούς αποδίδει την κατάσταση της «υποκειμενικής φτώχειας» με βάση το ότι αναφέρουν δυσκολία στη διαχείριση των εξόδων του νοικοκυριού. Η λέξη «φτώχεια» και τα παράγωγά της δεν εμφανίζονται ποτέ στους ερωτώμενους. Νομίζω ότι η διαφορά στη διατύπωση έχει κάποια σημασία, αλλά δεν πιστεύω ότι εξηγεί μεγάλο μέρος της αναντιστοιχίας που επισημαίνει ο Αργυρού μεταξύ υποκειμενικής και δήθεν αντικειμενικής φτώχειας.

Η αναντιστοιχία προκύπτει εν μέρει από το γεγονός ότι το χαμηλό εισόδημα είναι ένας μόνο από τους πολλούς τρόπους που υπάρχουν για να βρεθεί κανείς σε κακή οικονομική κατάσταση. Αν τα έξοδά τους είναι υψηλά, ακόμη και άτομα με σχετικά καλά εισοδήματα μπορεί να δυσκολεύονται.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, είναι ξεκάθαρο ότι τα νοικοκυριά «πάνω από το όριο» (δηλαδή, με εισόδημα άνω του 60% του διάμεσου εισοδήματος της χώρας – που, για να είμαστε σαφείς, είναι πολύ χαμηλό) είναι σημαντικά πιο πιθανό από τους Ευρωπαίους ομολόγους τους να δυσκολεύονται να αντεπεξέλθουν σε με διάφορα είδη χρεών, κυρίως λογαριασμούς κοινής ωφέλειας. Τα ελληνικά νοικοκυριά δεν έχουν περισσότερα χρέη συνολικά από ό,τι τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά, αλλά έχουν μακρά παράδοση στη χρήση καθυστερημένων λογαριασμών ως πηγή πίστωσης και, πιο πρόσφατα, κάνουν το ίδιο με καθυστερημένα ενοίκια και ακόμη και στεγαστικά δάνεια.

Από το περίπου 60% των νοικοκυριών «πάνω από το όριο» που δηλώνουν ότι δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα, ένα 30% μέσα στο νερό μού φαίνεται ότι οφείλεται σε αυτό το είδος συσσώρευσης χρεών. Ένα μικρό ποσοστό πιθανότατα οφείλεται στη διατύπωση της ερώτησης. Άλλο ένα 20% πιθανότατα σχετίζεται με το γεγονός ότι τα άτομα λίγο πάνω από το όριο του 60% του «κινδύνου φτώχειας» πιθανότατα δεν τα πάνε και τόσο καλά – η στατιστική γραμμή φτώχειας της Ελλάδας είναι πολύ χαμηλότερη σε όρους αγοραστικής δύναμης από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οπότε λογικό είναι να έχουμε 'μη φτωχούς' στα χαρτιά που είναι φτωχοί στην πράξη. 

Συνδυάζοντας τα παραπάνω, είμαι αρκετά σίγουρος ότι το 50% από το 60% των «από πάνω» νοικοκυριών που δηλώνουν ότι δυσκολεύονται οικονομικά μπορεί να εξηγηθεί από ζητήματα πιο χειροπιαστά από, ή ακομη και άσχετα με, την ελληνική κουλτούρα ή πολιτική.


Μα, το ιστολόγιό σου λέγεται LOLGreece – ο Αη-Λαός φταίει σίγουρα κι αυτός, φαντάζομαι;

Οι σχολιαστές που υποδεικνύουν πολιτισμικά αίτια για την οικονομική κατήφεια του Έλληνα πρέπει να σκεφτούν με ειλικρίνεια πώς πραγματικά αποδεικνύεται κάτι τέτοιο. 

Δοκίμασα έναν πιθανό τρόπο να το τεστάρω, αλλά δεν ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικός. Υπέθεσα ότι, επειδή τα αντικειμενικά μέτρα δυσκολίας –που χρησιμοποιώ για να δικαιολογήσω γιατί τα «πάνω από το όριο» νοικοκυριά μπορεί να δυσκολεύονται– συνδέονται με την ύπαρξη παιδιών, θα περίμενε κανείς ότι και το υποκειμενικό μέτρο φτώχειας θα συνδέεται κι αυτό με την ύπαρξη παιδιών. Αυτό δεν ισχύει, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως. Αν ίσχυε, θα το σφύραγα εδώ.

Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν τρεις εξηγήσεις:

  • Υπάρχει κάποιο μέρος της υποκειμενικής ή νοούμενης φτώχειας που, όντως, δεν μπορεί να εξηγηθεί από τις αντικειμενικές συνθήκες διαβίωσης και η προέλευσή του είναι πολιτισμική ή πολιτική – οι άνθρωποι απλώς γουστάρουν να παραπονιούνται, ειδικά αν είναι πολιτικά αντίθετοι με την εκάστοτε κυβέρνηση. Δεν καταλάβαίνω, όμως, πώς αυτό μπορεί να εξηγήσει περισσότερο από το ένα πέμπτο της παρατηρούμενης διάστασης μεταξυ αντικειμενικής και υποκειμενικής φτώχειας. Θα περίμενε δε κανείς το συναίσθημα να αλλάζει με τις εναλλαγές των κομμάτων στην εξουσία, αλλά αυτό δεν συμβαίνει.

  • Υπάρχει κάποιο μέρος της υποκειμενικής φτώχειας που προκύπτει από την εσωτερίκευση των οικονομικών συνθηκών των οικογενειών και κοινωνικών κύκλων των ανθρώπων. Κάτι που συχνά παραβλέπεται για την Ελλάδα (και μερικές γειτονικές χώρες) είναι ότι οι προσωπικοί προϋπολογισμοί συχνά συγκεντρώνονται, μερικές φορές ακόμα και μεταξύ νοικοκυριών που ζούν ξεχωριστά – σκεφτείτε τον άνεργο γιο ή τη μητέρα που εργάζεται αλλά επιδοτείται από τη σύνταξη του πατέρα. Έχω σχολιάσει  σχετικά εδώ. Αυτό σημαίνει ότι άνθρωποι μπορεί να δυσκολεύονται παρόλο που το ατομικό τους εισόδημα είναι καλό. Κυρίως, αυτή η ιδέα παρέχει έναν μηχανισμό με τον οποίο οι αντιλήψεις περί οικονομικής ευημερίαςεπηρεάζονται από τα λιγότερο ευκατάστατα μέλη της κάθε οικογένειας.

  • Η αδυναμία «να τα βγάλει κανείς πέρα» είναι εν μέρει θέμα φτώχειας, εν μέρει θέμα χρέους και εν μέρει θέμα δεξιοτήτων και δικτύων υποστήριξης. Ο λόγος που η αντιληπτή φτώχεια δεν σχετίζεται με την ύπαρξη παιδιών με τον ίδιο τρόπο όπως οι αντικειμενικές οικονομικές προκλήσεις ίσως να είναι το απλό φαινόμενο της «σφάλματος επιβίωσης»: μόνο όσοι μπορούν να τα καταφέρουν παρόλες τις προκλήσεις (χάρη στην οικογενειακή υποστήριξη, την έλλειψη χρεών ή τις δεξιότητές τους) είναι εξαρχής πιθανότερο να αποκτήσουν παιδιά. Το κοινωνικό και ανθρώπινο κεφάλαιό τους –και ίσως αρκετή τύχη– τούς επιτρέπει να αποτρέψουν τις αντικειμενικές δυσκολίες από το να επηρεάσουν την υποκειμενική τους ευημερία.

Εν κατακλείδι, αυτό που φαίνεται, και στον Αργυρού και ίσως στους περισσότερους αναγνώστες, σαν μια τάση να δραματοποιούν οι Έλληνες την οικονομική τους κατάσταση είναι, στην πραγματικότητα, εν μέρει αποτέλεσμα κακής μεθοδολογίας ως προς τη μέτρηση της φτώχειας, προϊόν υπερσυσσώρευσης χρέους κι ενός δυσλειτουργικού πιστωτικού συστήματος, πιθανώς συνδυασμένο με την επιρροή των ελληνικών «συγκεντρωμένων» οικογενειακών προϋπολογισμών. 

Δεν είναι μια υστερική υπερβολή, αλλά ένα κομμάτι (κι ένα κουσούρι) της οικονομικής πραγματικότητας που το Συμβούλιο Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων της Ελλάδας πρέπει να το αντιμετωπίσει ως προτεραιότητα, αντί να το απορρίπτει ως υπερ-ευαισθησία. Αυτή η οικονομική δυσπραγία των χρεωμένων τούς δημιουργεί και δισταγμό για τη δημιουργία νοικοκυριών, την απόκτηση παιδιών, την αποταμίευση, τις επενδύσεις, την επιχειρηματικότητα – ακόμα και για την κατανάλωση. 

Ίσως πολλοί από τους Έλληνες που τώρα ισχυρίζονται ότι δυσκολεύονται να μην αξίζουν πολλή συμπόνοια. Ίσως να μην ήταν αρκετά προσεκτικοί στις δαπάνες ή τον δανεισμό τους. Ίσως να φέρονται κακόπιστα στους πιστωτές τους. Αλλά, σε μακροοικονομικό επίπεδο, το δίκαιο ή άδικο του χρέους δεν έχει σημασία. Η επακόλουθη οικονομική δυσπραγία θα πλήξει ακόμα και αυτούς που θεωρούμε ενάρετους και φειδωλούς.

Μπόνους υλικό για τους αναγνώστες της Ελληνικής έκδοσης. 

Μερικοί φίλοι μού είπαν αγανακτισμένοι όσο ερευνούσα το παραπάνω θέμα - δεν θα βγάλεις άκρη με τις συγκεντρωτικές στατιστικες - δώσε μου την πλήρη κατανομή του εισοδήματας σε κάθε χώρα και θα σού πώ ποιοί είναι φτωχοι και ποιοί όχι. 

Την κατανομή εισοδήματος ανά εκατοστημόριο μπορείτε να τη δείτε εδώ

Sunday, 24 November 2024

WHY ARE THE GREEKS SO GLOOMY?

Because I'm not very smart, I ventured onto Reddit the other day. A user (whom I'm not naming to avoid harrassment) was questioning why every Greek they speak to is so negative about the state of the economy when things look like they're getting better. 

The user linked to this article, written by Michalis Argyrou, the Chair of Greece's Council of Economic Experts - a body directly appointed by the Greek Minister of Finance. Here, Argyrou focuses on a recent (Oct 2024) Eurostat publication on subjective poverty, and asks a very interesting question: 

How is it that Greeks rate themselves subjectively as 'poor' much more frequently than one would expect from more objective indicators of material poverty? Why do their subjective perceptions fail to reflect the significant post-crisis improvements in employment and other economic indicators? 

You could put this down to some level of partisanship; it certainly reads as though Argyrou is rage-baiting certain parts of the Greek internet, stating as he does that

'In Greece, of every 100 people who claim to be poor, only 28 are truly poor.' 

Except, there are receipts. Apparently 67% of Greeks are classed by Eurostat as reporting 'subjective poverty'. Fewer than 19% are at risk of poverty as this measure is defined by Eurostat.  

More importantly, Greece really stands out from the rest of Europe in this regard: Argyrou points to a shocking graph, not purpose-built by some ND partisan but included in the original Eurostat publication, which shows how much of a deviation there is between self-assessed poverty and 'objective' poverty across different European countries. Greece stands out so much it practically needs its own secondary axis. 


Worse, the two figures are of good quality and properly comparable - they come from the same study, SILC, which veteran readers will recognise as one of this blog's favourite surveys. SILC is where all European poverty statistics come from and it's been surprisingly robust to the rise of non-response across Europe.

You don't have to share Argyrou's institutional perspective or have particular sympathies for the current government to raise an eyebrow at this. I did too - and the fact that Balkan countries seem to dominate the ranks of poverty over-estimators seemed to point to a kind of cultural bias - a 600-yr-old legacy of treating all state institutions as predatory and only grudgingly acknowledging them if they can be weaponised against one's enemies.   


So is Argyrou right to speak of an over-reporting bias? More to the point, is he right to claim that 'In Greece, of every 100 people who claim to be poor, only 28 are truly poor.' ?

To get to the facts, we first need to understand what Eurostat means by 'subjective povery' and the 'risk of poverty', how objective the latter is, and how Eurostat figures are used to approximate them. 

First -subjective poverty. 

Subjective poverty is not a term invented by Eurostat or Argyrou - it has a long history (see eg here h/t Cubiclogic). Eurostat appears to have adopted it as shorthand for a specific measure derived from SILC.  

You can read the questionnaire from which this measure is derived here.  The precise wordings in English and Greek are as follows. If you say you can only make ends meet 'with difficulty' or 'with great difficulty', then that makes you 'subjectively poor'. If you're not convinced that's how Eurostat calculates this, see Eurostat's explanation here and the actual data for C5 here and add the two responses up for yourself. 



To my eyes at least, we have a bit of a methodological issue here. The Greek and English versions of this item are not semantically identical. That's always a risk with international surveys but here I think the deviation is significant. The Greek version literally asks 'how do you meet the usual needs of your household?'. There is no negatively charged word in it. The English version asks people whether they can make ends meet, which to the best of my understanding of English, does have a slightly negative energy. One can ask even a wealthy person how they 'meet the needs of the household' and get a complex answer. The bar for saying 'I make ends meet with difficulty' in English is higher than the bar for saying 'I meet the needs of the household with difficulty' in Greek.  

If this does not convince you, you needn't worry. My conclusions do not rely on this observation. 

Now on to 'objective' or 'true' poverty

In fairness nobody truly uses such terms. Argyrou does contrast the self-described 'poor' with the 'truly' poor, but as you can see here, the Eurostat release that he cites only reports on the 'risk of poverty'.  

Specifically, a person is 'at risk of poverty' if their income, after tax and other deductions such as national insurance contributions, and after social benefits received, and adjusting for household size, is lower than 60% of the country's median income. This is a standard definition, widely used internationally, which feeds into a lot of EU policy and Eurostat figures. It's also baked into SILC statistics, so we can cross-tab almost every poverty statistic in Europe against this. 

How much is this 'poverty threshold' in today's Euros? See for yourselves.

  • ca EUR12,600 per year for a couple with two dependent children
  • ca EUR 9,900 per year for a couple with no children
  • ca EUR6,000 per year for a single person with no children

I hope I'm not alone in thinking this -

This is not a lot of money! In fact when you compare the Greek poverty threshold to those of other countries in purchasing power terms, it's pretty clear that a Greek person at the poverty threshold is, after allowing for the cost of living in each jurisdiction, much poorer than their peers in most of Europe. A person on the statistical threshold of poverty in Germany has about twice the purchasing power than their threshold-straddling peer in Greece.


Whatever your politics, it seems really perverse to insist that a person earning say 10pc or 20pc above Greece's scandalously low statistical poverty line can't be experiencing hardship of some sort. 

As many friends have pointed out, this measure of poverty is only 'objective' in a trivial sense - the same formula can be used to calculate it in all cases. The same income however can mean wildly different things depending on one's cost of living, mode of tenure and family circumstances. So we'll refer to persons 'at risk of poverty' from this point on. For brevity, I will also speak of 'above-the-line' and 'below-the-line' households and persons. The 'line' being the threshold for 'risk of poverty'.  

We can now restate Argyrou's challenge thus:

To avoid subjective measures, we can try to correlate risk of poverty with other objective indications of hardship. You won't see above-poverty-line households struggling to eat, and even the percentage of such above-the-line households that are unable to keep their homes warm is modest. So, what gives? 

The answer presents itself clearly once you consider housing, debt and arrears. 


  • Above-the-line Greeks are much more likely than any of their fellow European above-the-liners to have unpaid bills, unpaid rent payments, etc. About 40% of them have such unpaid liabilities. Watch out for the massive outlier, does it remind you of some other graph you've seen recently?



  • If we try to break this down into constituent debts, Greece's above-the-liners stand out a bit in terms of rent and mortgage arrears (2.8x the Eurozone average) but more so when it comes to arrears on utility bills (4.9x the Eurozone average) and even more so for arrears on loans and hire purchase agreements (6.9x the Eurozone average). 
  • Households with children are very significnalty more likely to report utility arrears (nearly 2x as childless households), and similarly more likely to report unpaid consumer loans; while arreats on mortgage or rent are less affected by the number of dependents.
  • If you assume that someone who keeps getting final demands from the bank or utility companies and cannot pay these immediately is likely to say they make ends meet 'with difficulty,' well the mystery is solved.  
  • Overall, utilities and loans are a bigger part of the "subjective poverty" story than unaffordable housing. Above-the-line Greeks do pay a bigger share of their income into housing costs (29%) than any of their fellow above-the-liners, but admittedly this is not a huge outlier and the share of Greek above-the-liners that Eurostat calculates as facing a 'heavy financial burden' due to housing costs alone is hardly the highest in Europe.


But wait! There's more!

Over on Bluesky, longtime friend of the blog @mperedim noted that Greece has always, even in the best of times, had a very high percentage of above-the-line-ers in arrears of all kinds, completely outside the norm in other EU countries. This in unequivocally true

The reason for this is clearly not the 2010- financial crisis, but a fundamental distortion in the market for credit in Greece. Due to the skewed development of lending practices, a good share of Greeks have traditionally used utilities and landlords as sources of credit instead of more formal finance. The poor do it because they have to and the well off do it because they can. This is also reflected (and @mperedim made that point as well) in the late payment of commercial debts, which is a long-standing issue in Greece. 
 
In fact the trend since 2014 is one of every other country growing out of this dependence and Greece not doing so. Why is this? It is a very long discussion that's fascinating to have but I can't conclude it in this article. What I will say is that when it comes to rent and mortgage arrears, Greece's over-the-line-ers did not stand out among their EU peers until around 2009, so I don't think the treatment of landlords as creditors is culturally ingrained - though it may have become so post-crisis. 

Utility bills on the other hand have always been a source of credit, and of bad debt, even in the best of times. We've also had a very consistent record of over-the-line-ers being unable to repay commercial credit providers, including before the crisis

So here is what I think. 

First, Greeks responding to the SILC survey are not describing themselves as poor. This isn't an option in the survey. 

Eurostat ascribes to them a 'subjective poverty' status based on them reporting some difficulty in managing household expenses. The word 'poverty' and its derivatives are never presented to the respondent.I think the slight difference in wording does matter, but I don't believe it accounts for much of the supposed 'over-reporting' called out by Argyrou.

The supposed 'over-reporting' emerges from the fact that 'low income' is only one way in which a person might find themselves in a bad place financially. If expenditures are high, even people with reasonably good incomes could do so. 

In the case of Greece, it seems clear that 'above-the-liners' (ie people with more than 60% of the country's median income, which to be clear is not much) are significantly more likely than their peers in Europe to be struggling with debts of different kinds, primarily related to utilities. To be clear, Greek households don't have more debt than fellow European households do on aggregate, but they do have a long history of using overdue utility bills as a source of credit, and have more recently taken to doing the same to overdue rent and even overdue mortgage payments.  

Of the ca 60% of 'above-the-line' households who report difficulties making ends meet, a good 30% seems to be down to this kind of debt overhang. A small percentage is probably also attributable to the phrasing of the question. Another 20% is likely due to the fact that people just over the 60% 'at risk of poverty' line are probably still not doing so well - Greece's statistical poverty line is much lower in purchasing power terms than other European countries. Taking these together I am reasonably sure that 50% of the 60% of above-the-liners who report difficuties (which is my transformed measure of the 'bias' posited by Argyrou) can be explained by matters irrelevant to Greek culture or politics.      

Come on, this blog is called LOLGreece, surely the Sainted People are also to blame?

Those commentators who point to a cultural angle do need to consider what would be good evidence of this. I tried one possible way of testing this but it's not very effective. I figured that, since the objective measures of hardship that I use to justify why above-the-liners might well struggle to make ends meet all correlate with having children, one would also expect the 'making ends meet' metric of subjective poverty to correlate with having children. It does not, at first glance at least. If it did I would consider this case closed. 

It doesn't; to me, there are three ways of reading this fact:
  • There is some element of the poverty over-reporting bias that is irreconcilable to more objective circumstances and its origin is cultural or political - people like to complain, especially if they are politically opposed ot the ruling party. It's hard to see how more than a fifth of the observed over-reporting can be attributed to this, however, and if it was about politics you'd expect the sentiment to shift over time as parties alternate in power.

  • There is some element of the poverty over-reporting bias that is irreconcilable to more objective individual circumstances but results from people internalising the economic conditions of their families and social circles. One thing that people often overlook about Greece and some of our neighbouring countries is that personal budgets are substantially pooled, sometimes even across households - think unemployed son or working mom subsidised by dad's pension. I've covered this here and it could mean that people could struggle to make ends meet even if their individual income is reasonably good; more importantly this also provides a channel for perceptions of economic well-being to flow, with less-well-off family members disproportionately affecting the narrative. 
     
  • Being unable to make ends meet is partly about poverty, partly about debt and partly about skills and support networks. The reason why perceived poverty doesn't correlate with child-rearing in the same way that objective economic challenges do might be simple survivorship bias; only those with the ability to make ends meet despite challenges (because of family support, of being debt-free and of their own skills) are more likely to have children in the first-place - their social and human capital, and maybe a good deal of luck, allow them to prevent objective challenges translating to subjective well-being.      

In conclusion, what looks, to Argyrou and most casual readers, like a bias in favour of thinking of oneself as poor is, in fact, the product of debt overhang and a malfunctioning credit market, possibly coupled with the influence of Greece's pooled household budgeting (ie our close-knit family structures). 

It's not a hysterical trope but a piece of solid (or not solid, in another sense) economic fundamentals that Greece's Council of Economic Experts should be treating as a high priority risk - not dismissing as mere snowflakery. It creates a reluctance to form households, or have children, or save, invest, start businesses, indeed even to consume. 

Perhaps many of the Greeks who claim to be having a hard time deserve some hardship. Maybe they were not prudent enough in their spending or borrowing back in the day. Perhaps they deal with their creditors in bad faith. But in macro terms, the rights and wrongs of indebtedness do not matter. The resulting economic anemia will hurt even those folks whom one considers virtuous and thrifty.